نمایش مبدأ برای بین‌النهرین

{{Infobox settlement
| image_map1 =
{{Infobox mapframe|wikidata=yes |zoom=۴| stroke-width=1 |shape-fill-opacity=۰|geomask=Q11767|frame-lat=۳۳٫۵۸۳۲۰۵۴۴۸۲۳۱۵۷۴|frame-long=۴۴٫۰۵۸۱۱۵۳۹۴۲۱۲۴۸۶|id=Q11767}}
}}
[[پرونده:N-Mesopotamia and Syria english.svg|280x280px|بندانگشتی|چپ|این نقشه وسعت میان‌رودان را نشان می‌دهد، که از شمال واشوکنی، [[نینوا]]، [[هاترا]]، [[آشور (شهر)|آشور]]، [[نوزی]]، [[پالمیرا]]، [[ماری (شهر)|ماری]]، [[سیپار]]، [[بابل (دولت‌شهر)|بابل]]، [[کیش (سومر)|کیش]]، [[نیپور]]، [[ایسن]]، [[لاگاش]]، [[اوروک]]، چاراکس اسپاسینو و [[اور]] تا جنوب امتداد یافته است.]]

'''بِینُ‌الْنَهرِینْ''' یا '''میان‌رودان''' یا '''میانْ‌دورود'''<ref>{{cite book|last=جمع نویسندگان|title=تاریخ ایران و جهان (۱)|publisher=شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران|date=۱۳۸۴|pages=۱۵–۲۲|isbn=964-05-0734-2|language=فارسی}}</ref> نام یک منطقه تاریخی است که میانِ دو رود [[دجله]] و [[فرات]] جای گرفته و محدودهٔ آن در کشورهای [[عراق]]، [[سوریه]]، [[ترکیه]]، [[ایران]] و [[کویت]] امروزی است.<ref>{{یادکرد وب|عنوان=University of Cambridge, Department of Archaeology|نشانی=https://www.arch.cam.ac.uk/about-us/mesopotamia/mesopotamia-history|وبگاه=www.arch.cam.ac.uk|تاریخ=|بازبینی=|کد زبان=en|نام=|نام خانوادگی=|ص=Ancient Mesopotamia, the land of the Tigris and Euphrates Rivers, now lies mostly in modern Iraq and northeastern Syria, together with southeastern Turkey and western Iran.}}</ref><ref>{{یادکرد وب|عنوان=Encyclopedia Britannica|نشانی=https://www.britannica.com/place/Mesopotamia-historical-region-Asia|وبگاه=|بازبینی=|کد زبان=en|ص=but the region can be broadly defined to include the area that is now eastern Syria, southeastern Turkey, and most of Iraq.}}</ref><ref>{{یادکرد وب|عنوان=livescience.com|نشانی=https://www.livescience.com/mesopotamia.html|وبگاه=|بازبینی=|کد زبان=en|نام=|نام خانوادگی=|ص=Mesopotamia refers to a broad area that can include all of Iraq, eastern Syria, southeast Turkey, parts of western Iran and Kuwait.}}</ref>

[[File:Mesopotamia 9 October 2020.jpg|بندانگشتی|تصویر ماهواره‌ای از منطقه میان‌رودان دجله و فرات|281x281پیکسل]][[سومر|سومری‌ها]] و [[امپراتوری اکد|اکدی‌ها]] (شامل [[آشوری‌ها]] و [[تمدن بابل|بابلی‌ها]]) که از مناطق مختلف [[عراق]] امروزی سرچشمه می‌گیرند، از آغاز [[تاریخ مکتوب]] (حدود ۳۱۰۰ سال پیش از میلاد مسیح) تا سال ۵۳۹ پیش از میلاد مسیح بر بین‌النهرین تسلط داشتند. در سال ۵۳۹ پیش از میلاد، [[بابل (دولت‌شهر)|بابل]] توسط [[کوروش بزرگ]] [[کوروش بزرگ#فتح بابل|فتح]] شد و [[امپراتوری بابل نو]] سقوط کرد و جزئی از [[شاهنشاهی هخامنشی]] شد. این منطقه در سال ۳۳۲ پیش از میلاد به دست [[اسکندر مقدونی]] افتاد و پس از مرگ او بخشی از [[امپراتوری سلوکی]] یونانی‌تبار شد. سلوکیان در آنجا [[سلوکیه]] را ساخته و پایتخت خود کردند. بعدها [[آرامی‌ها]] بر بخش‌های عمده‌ای از بین‌النهرین تسلط یافتند (حدود ۹۰۰ سال قبل از میلاد تا ۲۷۰ سال پس از میلاد).<ref>{{Cite book|last=Liverani|first=Mario|title=The Ancient Near East|publisher=|date=December 4, 2013|isbn=|location=|pages=549}}</ref><ref>{{Cite book|last=Saggs|first=Henry William Frederick|title=The Might That Was Assyria|publisher=|year=1984|isbn=0-283-98961-0|location=|pages=128}}</ref>

بین‌النهرین محل تحولات [[انقلاب نوسنگی]] از حدود ۱۰۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح است. مشخص شده است که «الهام‌بخش برخی از مهم‌ترین پیشرفت‌ها در تاریخ بشر، از جمله اختراع [[چرخ]]، کاشت اولین محصولات غلات و توسعه خط شکسته، [[ریاضیات]]، [[نجوم]] و [[کشاورزی]]» بوده است. این شهر به عنوان مهد برخی از اولین تمدن‌های جهان شناخته می‌شود.<ref name="historyandpolicy">{{cite web|last=Milton-Edwards|first=Beverley|date=May 2003|title=Iraq, past, present and future: a thoroughly-modern mandate?|url=http://www.historyandpolicy.org/papers/policy-paper-13.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101208112958/http://www.historyandpolicy.org/papers/policy-paper-13.html|archive-date=8 December 2010|access-date=9 December 2010|work=History & Policy|publisher=History & Policy|location=[[United Kingdom]]}}</ref>

در حدود ۱۵۰ سال پیش از میلاد مسیح، بین‌النهرین تحت کنترل [[شاهنشاهی اشکانی]] بود. این منطقه به میدان جنگ بین رومیان و اشکانیان تبدیل شد و بخش‌های غربی منطقه تحت کنترل زودگذر رومیان قرار گرفت. در سال ۲۲۶ میلادی نواحی شرقی بین‌النهرین به دست [[شاهنشاهی ساسانی]] افتاد. تقسیم منطقه بین [[امپراتوری روم شرقی]] ([[بیزانس]] از ۳۹۵ پس از میلاد) و شاهنشاهی ساسانی تا قرن هفتم ادامه یافت تا اینکه با [[حمله اعراب به ایران|فتح ایران توسط مسلمانان]] و [[فتح شام به‌دست مسلمانان|فتح شام توسط مسلمانان]]، کنترل کامل منطقه به دست مسلمانان افتاد. تعدادی از دولت‌های بومی بین‌النهرینی عمدتاً نو آشوری و مسیحی بین قرن اول قبل از میلاد و قرن سوم پس از میلاد وجود داشته‌اند، از جمله [[آدیابن]]، [[اسروئن|اوسروئن]] و [[هترا]].

== نام‌گذاری ==
ایرانیان<ref>داریوش اکبرزاده، کتیبه‌های پهلوی، ص32</ref> این منطقه را میان‌رودان می‌نامیدند که همین نام به یونانی ترجمهٔ گرته‌برداری شد و «مزوپوتامیا» نام گرفت.<ref>{{یادکرد وب|عنوان=بین‌النهرین دقیقاً کجاست و نام فارسی آن چیست؟!|نشانی=https://www.ana.press/news/448059/بین-النهرین-دقیقا-کجاست-و-نام-فارسی-آن-چیست|وبگاه=خبرگزاری آنا|تاریخ=2020-01-05|بازبینی=2021-08-22|کد زبان=fa}}</ref> نخستین مورخ یونانی که این اصطلاح را به کار برد [[پلیبیوس]] بود و پس از وی [[پلینیوس|پلینی]] و [[استرابون]] نیز در قرون اولیه میلادی از این اصطلاح استفاده نمودند.<ref>حسن طلایی (1390)، باستان‌شناسی پیش از تاریخ بین‌النهرین، انتشارات سمت، ص5.</ref>
واژه رودان در دوره ای به رافدان و رافدین تغییر یافته و در متون قدیمی به رافدین نیز معرفی شده است. در نوشته‌های عربی {{مدرک}} این واژه به «بین‌النهرین» ترجمه‌شده و [[فارسی]] نیز همان واژهٔ [[عربی]] را به وام گرفتند.<ref name="ReferenceA">برای اطلاعات فراگیر در این باره رجوع کنید به کتاب مرتضی راوندی، ''تاریخ اجتماعی ایران''، جلد۱.</ref>

در [[زبان آرامی]] این منطقه را '''بث نهرین''' می‌نامند. عرب‌ها قسمت شمالی بین‌النهرین را [[جزیره (بین‌النهرین)|جزیره]] و قسمت جنوبی را عراق می‌نامیدند.<ref>گای لسترینج، جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی، انتشارات علمی و فرهنگی، ص ۲۶.</ref>

== جغرافیا ==
[[پرونده:Mosul river.jpg|بندانگشتی|284x284پیکسل|رودخانه [[دجله]] که از منطقه [[موصل]] امروزی در بین‌النهرین علیا می‌گذرد.]]
بین‌النهرین سرزمین بین رودهای [[فرات]] و [[دجله]] را در بر می‌گیرد که سرچشمه هر دوی آنها در [[سرزمین کوهستانی ارمنستان]] است. هر دو رودخانه توسط شاخه‌های متعدد تغذیه می‌شوند و آب کل سامانه رودخانه از یک منطقه کوهستانی وسیع جمع می‌گردد. مسیرهای زمینی در بین‌النهرین معمولاً از کنار رودخانه فرات عبور می‌کنند زیرا کرانه‌های رودخانه دجله اغلب شیب‌دار و صعب العبور است. آب و هوای منطقه نیمه خشک با وسعت بیابانی وسیع در شمال است که جای خود را به منطقه‌ای به مساحت ۱۵۰۰۰ کیلومتر مربع (۵۸۰۰ مایل مربع) از مرداب‌ها، تالاب‌ها، دشت‌های گلی، نیزارها و جنگل‌های انبوه در جنوب می‌دهد. در منتهی الیه جنوب، فرات و دجله با هم متحد می‌شوند و به [[خلیج فارس]] می‌ریزند.

== تاریخچه ==
پیشاتاریخ [[خاور نزدیک باستان]] از دوره [[پارینه‌سنگی زیرین|پارینه سنگی زیرین]] آغاز می‌شود. در آن دوره، نوشتار با خط تصویری، خط پیش میخی، در دوره اوروک چهارم پدیدار شد (حدود اواخر هزاره چهارم قبل از میلاد). ثبت مکتوب وقایع تاریخی - و تاریخ باستانی بین‌النهرین پایین - در اوایل هزاره سوم قبل از میلاد با ثبت سوابق پادشاهان اولیه سلسله با خط میخی آغاز شد. تمام این تاریخ یا با ورود شاهنشاهی هخامنشی در اواخر قرن ششم پیش از میلاد یا با فتح توسط مسلمانان و تأسیس خلافت در اواخر قرن هفتم پس از میلاد به پایان می‌رسد که از آن تاریخ این منطقه به [[عراق]] معروف شد. در فاصله این دوره طولانی، بین‌النهرین برخی از دولت‌های بسیار توسعه یافته باستانی و پیچیده از لحاظ اجتماعی جهان را در خود جای داده است.

[[پرونده:Statue Gudea Met 59.2.jpg|بندانگشتی|یکی از ۱۸ مجسمه [[گودئا]]، حاکمی در حدود ۲۰۹۰ سال قبل از میلاد.]]

این منطقه به همراه دره [[نیل]] در [[مصر باستان]]، [[تمدن دره سند]] در [[شبه‌قاره هند|شبه قاره هند]] و [[رود زرد|رودخانه زرد]] در [[چین باستان]] یکی از چهار تمدن رودخانه‌ای بود که [[نوشتن]] در آن اختراع شد. بین‌النهرین شهرهای مهم تاریخی مانند [[اوروک]]، [[نیپور]]، [[نینوا]]، [[آشور (شهر)|آشور]] و [[بابل (دولت‌شهر)|بابل]] و همچنین کشورهای سرزمینی مهمی مانند شهر [[اریدو]]، [[امپراتوری اکد]]ی، [[سلسله سوم اور]] و امپراتوری‌های مختلف [[امپراتوری آشور|آشوری]] را در خود جای داده است. برخی از رهبران مهم تاریخی بین‌النهرین عبارتند از: [[اورنامو]] (پادشاه اور)، [[سارگون اکدی]] (که امپراتوری اکد را تأسیس کرد)، [[حمورابی]] (که دولت بابل قدیم را تأسیس کرد)، [[آشور-اوبالیت یکم]]، [[تیگلات-پیلسر یکم]] (که امپراتوری آشور را گسترش داد)، [[آشوربانیپال]] و [[نبوکدنصر دوم]].

=== دوره بندی ===
* پیشاتاریخ و تاریخ اولیه
** [[نوسنگی پیش از سفال]] (۱۰۰۰۰–۸۷۰۰ پیش از میلاد)
** [[نوسنگی پیش از سفال ب]] (۸۷۰۰–۶۸۰۰ پیش از میلاد)
** [[قلعه جرمو|جرمو]] (۷۵۰۰–۵۰۰۰ پیش از میلاد)
** [[حسونا]] (در حدود ۶۰۰۰ پیش از میلاد)
** [[فرهنگ سامراء|سامراء]] (در حدود ۵۷۰۰–۴۹۰۰ پیش از میلاد)
** [[فرهنگ حلافی]] (در حدود ۶۰۰۰–۵۳۰۰ پیش از میلاد)
** [[دوره عبید]] (در حدود ۶۵۰۰–۴۰۰۰ پیش از میلاد)
** [[دوره اوروک]] (در حدود ۴۰۰۰–۳۱۰۰ پیش از میلاد)
** [[دوره جمده نصر]] (در حدود ۳۱۰۰–۲۹۰۰ پیش از میلاد)<ref>{{citation|title=Ancient Mesopotamia. The Eden that never was|last=Pollock|first=Susan|year=1999|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-57568-3|series=Case Studies in Early Societies|page=2}}</ref>
* اوایل عصر برنز
** دوره اولیه سلسله (۲۹۰۰–۲۳۵۰ پیش از میلاد)
** [[امپراتوری اکد]] (۲۳۵۰–۲۱۰۰ پیش از میلاد)
** [[سلسله سوم اور]] (۲۱۱۲–۲۰۰۴ پیش از میلاد)
* عصر برنز میانه
** [[دوره ایسین-لارسا]] (قرن ۱۹ تا ۱۸ پیش از میلاد)
** [[امپراتوری بابل قدیم|اولین سلسله بابلی‌ها]] (قرن ۱۸ تا ۱۷ پیش از میلاد)
** [[فوران مینو]] (حدود ۱۶۲۰ پیش از میلاد)
* اواخر عصر برنز
** [[دوره آشوری کهن]] (قرن ۱۶ تا ۱۱ پیش از میلاد)
** [[امپراتوری آشور میانه]] (حدود ۱۳۶۵–۱۰۷۶ پیش از میلاد)
** [[کاسیان|کاسیان در بابل]] (حدود ۱۵۹۵–۱۱۵۵ پیش از میلاد)
** فروپاشی تمدن در اواخر عصر برنز (قرن ۱۲ تا ۱۱ پیش از میلاد)
* عصر آهن
** [[ممالک سوری-هیتی]] (قرن ۱۱ تا ۷ پیش از میلاد)
** [[امپراتوری آشوری نو]] (قرن ۱۰ تا ۷ قبل از میلاد)
*** [[تسخیر امپراتوری آشور توسط پادشاهی ماد و امپراتوری بابل]]
** [[امپراتوری بابل نو]] (قرن هفتم تا ششم پیش از میلاد)
* [[اروپای دوران باستان|دوران باستان کلاسیک]]
** [[فتح بابل]] به دست کوروش بزرگ (قرن ششم پیش از میلاد)
** [[بابل هخامنشی]]، [[آشوریه هخامنشی]] (قرن ۶ تا ۴ پیش از میلاد)
** [[امپراتوری سلوکی|بین‌النهرین سلوکی]] (قرن چهارم تا سوم پیش از میلاد)
** [[شاهنشاهی اشکانی|امپراتوری اشکانی]] (قرن سوم پیش از میلاد تا قرن سوم پس از میلاد)
** [[اسروئن]] (قرن دوم پیش از میلاد تا قرن سوم پس از میلاد)
** [[آدیابن]] (قرن اول تا دوم بعد از میلاد)
** [[هترا|هاترا]] (قرن ۱ تا ۲ پس از میلاد)
** [[بین‌النهرین (استان روم)|بین‌النهرین رومی]] (قرن دوم تا هفتم پس از میلاد)، [[آشوریه (روم)|آشور رومی]] (قرن دوم پس از میلاد)
* [[دوران باستان متأخر|اواخر دوران باستان]]
** [[آسورستان]] (قرن سوم تا هفتم میلادی)
** [[حمله اعراب به ایران|فتح مسلمانان]] (اواسط قرن هفتم میلادی)

== زبان و نوشتار ==
[[پرونده:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|بندانگشتی|[[قانون حمورابی]] یک متن حقوقی [[تمدن بابل|بابلی]] متعلق به تقریباً ۱۷۵۵–۱۷۵۰ سال قبل از میلاد مسیح. این قانون طولانی‌ترین، سازمان‌یافته‌ترین و حفظ‌شده‌ترین متن حقوقی از [[خاور نزدیک باستان]] است. این متن به گویش بابلی قدیم اکدی نوشته شده است که ظاهراً توسط [[حمورابی]]، ششمین پادشاه سلسله اول بابل، نوشته شده است.]]
اولین زبانی که در بین‌النهرین به نوشته آمد [[زبان سومری|سومری]] بود که یک [[زبان پیوندی]] [[زبان مجزا|مجزا]] بود. همراه با سومری، [[زبان‌های سامی]] نیز در بین‌النهرین اولیه صحبت می‌شد.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/history/ancient/cultures/mesopotamia_gallery_03.shtml|title=Ancient History in depth: Mesopotamia|publisher=BBC History|access-date=21 July 2017|archive-date=28 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628234445/http://www.bbc.co.uk/history/ancient/cultures/mesopotamia_gallery_03.shtml|url-status=live}}</ref> [[سوبارتو|زبان سوباری]]،<ref>Finkelstein, J.J. (1955), "Subartu and Subarian in Old Babylonian Sources", (Journal of Cuneiform Studies Vol 9, No. 1)</ref> زبانی از زاگرس که احتمالاً به خانواده [[زبان‌های هوری-اورارتویی|زبان‌های هورو-اورارتوایی]] مربوط می‌شود، با نام‌های شخصی، رودخانه‌ها و کوه‌ها و در صنایع دستی مختلف گواهی شده است. [[زبان اکدی|اکدی]] در طول [[امپراتوری اکد]] و [[امپراتوری آشور|امپراتوری آشوری]] زبان غالب بود، اما سومری برای اهداف اداری، مذهبی، ادبی و علمی حفظ شد. انواع مختلف اکدی تا پایان دوره [[امپراتوری بابل نو|نو بابلی]] مورد استفاده قرار گرفت. [[زبان آرامی باستان|زبان آرامی کهن]] که قبلاً در بین‌النهرین رایج شده بود، سپس زبان رسمی اداره استانی اول [[امپراتوری آشوری نو]] و سپس [[شاهنشاهی هخامنشی|امپراتوری هخامنشی]] شد: [[زبان‌گونه‌ها|زبان‌گونه]] رسمی، [[آرامی امپراتوری]] نامیده می‌شود. زبان اکدی از بین رفت، اما هم زبان اکدی و هم زبان سومری تا چند قرن بعد هم در معابد مورد استفاده قرار می‌گرفتند. آخرین متون اکدی مربوط به اواخر قرن اول میلادی است.

در اوایل تاریخ بین‌النهرین (در حدود اواسط هزاره چهارم قبل از میلاد) [[خط میخی]] برای زبان سومری اختراع شد.

تسلط بر سیستم [[واژه‌نگاشت|واژه‌نگاشتی]] اولیه خط میخی سال‌ها طول کشید؛ بنابراین، فقط تعداد محدودی از افراد به عنوان کاتب استخدام شدند تا در استفاده از آن آموزش ببینند. تا زمانی که استفاده گسترده از خط هجایی تحت حکومت سارگون پذیرفته شد<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Nz8UDgAAQBAJ&pg=PA23|last=Guo|first=Rongxing|title=An Economic Inquiry into the Nonlinear Behaviors of Nations: Dynamic Developments and the Origins of Civilizations|page=23|publisher=Palgrave Macmillan|year=2017|access-date=8 July 2019|quote=It was not until the widespread use of a syllabic script was adopted under Sargon's rule that significant portions of Sumerian population became literate.|isbn=978-3-319-48772-4|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414130750/https://books.google.com/books?id=Nz8UDgAAQBAJ&pg=PA23|url-status=live}}</ref> که بخش قابل توجهی از جمعیت بین‌النهرین باسواد شدند. آرشیوهای عظیمی از متون، از زمینه‌های باستان‌شناسی مدارس کتاب‌نویسی بابل قدیم بازیابی شده است که از طریق آنها سواد منتشر می‌شد.

زبان اکدی در حدود هزاره سوم و دوم پیش از میلاد (تاریخ دقیق آن مورد بحث است)<ref name="woods">Woods C. 2006 "Bilingualism, Scribal Learning, and the Death of Sumerian". In S.L. Sanders (ed) ''Margins of Writing, Origins of Culture'': 91–120 Chicago [http://oi.uchicago.edu/pdf/OIS2.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130429121058/http://oi.uchicago.edu/pdf/OIS2.pdf|date=29 April 2013}}</ref> به تدریج جایگزین زبان سومری به عنوان زبان گفتاری بین‌النهرین شد، اما سومری به عنوان یک زبان مقدس، تشریفاتی، ادبی و علمی در بین‌النهرین تا قرن اول بعد از میلاد همچنان استفاده می‌شد.

=== ادبیات ===
{{اصلی|ادبیات سومری}}
در دوران امپراتوری بابل، کتابخانه‌هایی در شهرها و معابد وجود داشت. یک ضرب‌المثل قدیمی سومری می‌گوید: «کسی که در مکتب کاتبان سرآمد باشد، باید با سحر برخیزد». زنان و همچنین مردان خواندن و نوشتن را آموختند،<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ONkJ_Rj1SS8C&pg=PA75|page=75|title=Women, Crime and Punishment in Ancient Law and Society: Volume 1: The Ancient Near East|isbn=978-0-8264-1628-5|last1=Tetlow|first1=Elisabeth Meier|date=28 December 2004|access-date=20 June 2015|archive-date=22 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522152934/https://books.google.com/books?id=ONkJ_Rj1SS8C&pg=PA75|url-status=live}}</ref> و برای بابلیان [[زبان‌های سامی (اورالی)|سامی]]، این آموزش شامل دانش زبان منقرض شده سومری و هجایی پیچیده و گسترده بود.

مقدار قابل توجهی از ادبیات بابلی از اصل سومری ترجمه شد و زبان دین و قانون تا مدت‌ها زبان پیوندی قدیمی سومری بود. واژگان، دستور زبان‌ها و ترجمه‌های بین خطی برای استفاده دانش آموزان و نیز تفسیرهایی بر متون قدیمی‌تر و توضیحات کلمات و عبارات مبهم گردآوری شد. کاراکترهای هجا همگی مرتب و نامگذاری شدند و فهرست‌های مفصلی تهیه شد.
[[پرونده:Tablet XI or the Flood Tablet of the Epic of Gilgamesh, currently housed in the British Museum in London.jpg|بندانگشتی|[[حماسه گیلگمش]]، منظومه‌ای حماسی از بین‌النهرین باستان، که به عنوان نخستین اثر ادبی برجسته بازمانده از دوران باستان تلقی می‌شود.]]
بسیاری از آثار ادبی بابلی هنوز هم امروزه مورد مطالعه قرار می‌گیرند. یکی از معروف‌ترین آنها [[حماسه گیلگمش]] در دوازده کتاب بود که توسط یکی از [[سین‌لقی‌یونینی]]‌ها از سومری اصلی ترجمه و بر اساس یک اصل نجومی تنظیم شده بود. هر بخش شامل داستان یک ماجراجویی در زندگی حرفه‌ای گیلگمش است. کل داستان یک محصول ترکیبی است، اگرچه احتمال می‌رود که برخی از داستان‌ها به‌طور مصنوعی به شخصیت مرکزی متصل شده باشند.

== علم و فناوری ==
=== ریاضیات ===
{{اصلی|ریاضیات بابلیان}}
[[پرونده:Clay tablet, mathematical, geometric-algebraic, similar to the Euclidean geometry. From Tell Harmal, Iraq. 2003-1595 BCE. Iraq Museum.jpg|بندانگشتی|[[لوح گلی]]، نظریه ریاضی، هندسی-جبری (مثلث قائم الزاویه)، شبیه به [[هندسه اقلیدسی]]. اکتشاف شده از [[تپه حرمل]] (''شادوپوم باستان'')، [[عراق]]. دوره بابلی کهن، متعلق به ۲۰۰۳–۱۵۹۵ پیش از میلاد مسیح. این لوح در [[موزه ملی عراق|موزه عراق]] به نمایش گذاشته شده است.]]
ریاضیات و علوم بین‌النهرین بر اساس یک [[دستگاه اعداد پایه ۶۰]] (''سکساجسیمال'') بود. این دستگاه اعداد، مبنای ساعت ۶۰ دقیقه‌ای، روز ۲۴ ساعته و دایره ۳۶۰ درجه امروزی است. [[گاه‌شماری بابلی|تقویم سومری]]، قمری بود و سه هفته هفت روزه در یک ماه قمری داشت. این شکل از ریاضیات در نقشه‌کشی اولیه بسیار مؤثر بود. بابلی‌ها همچنین قضایایی در مورد چگونگی اندازه‌گیری مساحت چندین شکل و حجم داشتند. آنها محیط یک دایره را سه برابر قطر و مساحت آن را یک دوازدهم مربع محیط اندازه گرفتند که اگر π عدد ۳ در نظر گرفته شود درست است. حجم یک استوانه به عنوان حاصل ضرب مساحت قاعده و ارتفاع در نظر گرفته شد؛ با این حال، حجم یک [[هرم ناقص|مخروط ناقص]] یا یک [[هرم مربع‌القاعده]] به اشتباه به عنوان حاصل ضرب ارتفاع و نیمی از مجموع قاعده‌ها در نظر گرفته شد. همچنین، اخیراً کشفی وجود داشت که در آن یک لوح π را به عنوان ۲۵/۸ (۳٫۱۲۵ به جای ۳٫۱۴۱۵۹~) استفاده می‌کرد. مایل بابلی نیز در جهان شهرت دارد که میزان آن هفت برابر مایل مدرن (۱۱ کیلومتر) بود. این اندازه‌گیری برای فواصل در نهایت به یک مایل-زمان تبدیل شد که برای اندازه‌گیری سفر خورشید استفاده می‌شد، و به این طریق زمان را نشان می‌داد.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/introductiontohi00eves_0|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/introductiontohi00eves_0/page/31 31]|title=An Introduction to the History of Mathematics|publisher=Holt, Rinehart and Winston|last1=Eves|first1=Howard|year=1969|isbn=978-0-03-074550-8}}</ref>

=== جبر ===
{{اصلی|ریشه دوم ۲|جبر}}
[[پرونده:YBC-7289-OBV-REV.jpg|بندانگشتی|لوح YBC 7289]]
ریشه‌های جبر را می‌توان در بابلی باستان جستجو کرد<ref>{{cite book|last=Struik|first=Dirk J.|url=https://archive.org/details/concisehistoryof0000stru_m6j1|title=A Concise History of Mathematics|publisher=Dover Publications|year=1987|isbn=978-0-486-60255-4|location=New York|url-access=registration}}</ref> که یک سیستم حسابی پیشرفته ایجاد کردند که با آن قادر به انجام محاسبات به روش [[الگوریتم|الگوریتمی]] بودند.

لوح گلی بابلی با شماره ''YBC 7289'' (حدود ۱۸۰۰ تا ۱۶۰۰ قبل از میلاد)، تقریبی برای {{math|{{sqrt|2}}}} را در چهار رقم مبنای ۶۰ نشان می‌دهد که تا حدود شش رقم [[ده‌دهی|اعشار]] درست است،<ref>Fowler and Robson, p. 368. [http://it.stlawu.edu/~dmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html Photograph, illustration, and description of the ''root(2)'' tablet from the Yale Babylonian Collection] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120813054036/http://it.stlawu.edu/%7Edmelvill/mesomath/tablets/YBC7289.html|date=2012-08-13}} [http://www.math.ubc.ca/~cass/Euclid/ybc/ybc.html High resolution photographs, descriptions, and analysis of the ''root(2)'' tablet (YBC 7289) from the Yale Babylonian Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200712173830/http://www.math.ubc.ca/~cass/Euclid/ybc/ybc.html|date=12 July 2020}}</ref> و نزدیک‌ترین نمایش سه مکانی ممکن سکساجسیمال از {{math|{{sqrt|2}}}} است:

<math>1 + \frac{24}{60} + \frac{51}{60^2} + \frac{10}{60^3} = \frac{305470}{216000} = 1.41421\overline{296}.
</math>

بابلی‌ها به جواب‌های دقیق علاقه‌مند نبودند، بلکه بیشتر به دنبال تقریب‌ها بودند، و بنابراین معمولاً از درونیابی خطی برای تقریب مقادیر میانی استفاده می‌کردند.<ref name="Boyer Babylon p30">{{Harvnb|Boyer|1991|loc="Mesopotamia" p. 30}}: "Babylonian mathematicians did not hesitate to interpolate by proportional parts to approximate intermediate values. Linear interpolation seems to have been a commonplace procedure in ancient Mesopotamia, and the positional notation lent itself conveniently to the rile of three. [...] a table essential in Babylonian algebra; this subject reached a considerably higher level in Mesopotamia than in Egypt. Many problem texts from the Old Babylonian period show that the solution of the complete three-term quadratic equation afforded the Babylonians no serious difficulty, for flexible algebraic operations had been developed. They could transpose terms in an equations by adding equals to equals, and they could [[Multiplication|multiply]] both sides by like quantities to remove [[Fraction|fractions]] or to eliminate factors. By adding <math>4ab</math> to <math>(a - b)^2</math> they could obtain <math>(a + b)^2</math> for they were familiar with many simple forms of factoring. [...]Egyptian algebra had been much concerned with linear equations, but the Babylonians evidently found these too elementary for much attention. [...] In another problem in an Old Babylonian text we find two simultaneous linear equations in two unknown quantities, called respectively the "first silver ring" and the "second silver ring.""</ref> یکی از معروف‌ترین لوح‌ها، لوح [[پلیمپتن ۳۲۲]] است که در حدود ۱۹۰۰–۱۶۰۰ قبل از میلاد ساخته شد، که جدولی از سه‌گانه فیثاغورثی را ارائه می‌دهد و برخی از پیشرفته‌ترین ریاضیات قبل از ریاضیات یونانی را نشان می‌دهد.<ref>{{cite journal|author=Joyce, David E.|year=1995|title=Plimpton 322|url=http://aleph0.clarku.edu/~djoyce/mathhist/plimpnote.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20110308060531/http://aleph0.clarku.edu/~djoyce/mathhist/plimpnote.html|archive-date=8 March 2011|access-date=3 June 2022|quote=The clay tablet with the catalog number 322 in the G. A. Plimpton Collection at Columbia University may be the most well known mathematical tablet, certainly the most photographed one, but it deserves even greater renown. It was scribed in the Old Babylonian period between -1900 and -1600 and shows the most advanced mathematics before the development of Greek mathematics.|url-status=live}}</ref>

=== اخترشناسی ===
از زمان [[سومریان]]، کشیشان معابد تلاش می‌کردند تا رویدادهای جاری را با موقعیت‌های خاصی از سیارات و ستارگان مرتبط کنند. این امر تا زمان آشور ادامه یافت، زمانی که فهرست‌های [[لیمو (اپونیم آشوری)|لیمو]] به‌عنوان تداعی سال به سال رویدادها با موقعیت‌های سیاره‌ای ایجاد شدند، که از زمانی که تا به امروز باقی مانده‌اند، امکان تداعی دقیق نسبی با تاریخ‌گذاری مطلق را برای ایجاد تاریخ بین‌النهرین فراهم می‌کنند.

ستاره‌شناسان بابلی در ریاضیات بسیار ماهر بودند و می‌توانستند [[خورشیدگرفتگی]]‌ها و [[انقلابین]] را پیش‌بینی کنند. خردمندان تصور می‌کردند که هر چیزی در نجوم هدفی دارد. بیشتر این تصورات مربوط به دین‌ها و پیشگویی‌ها بود. اخترشناسان بین‌النهرین یک تقویم ۱۲ ماهه را بر اساس چرخه‌های ماه طراحی کردند. آنها سال را به دو فصل تقسیم کردند: تابستان و زمستان. خاستگاه ستاره‌شناسی و همچنین طالع‌بینی از این زمان است.

=== پزشکی ===
قدیمی‌ترین متون بابلی در مورد [[پزشکی]] به دوره بابلی قدیم در نیمه اول [[هزاره دوم (پیش از میلاد)|هزاره دوم قبل از میلاد]] بازمی‌گردد. با این حال، گسترده‌ترین متن پزشکی بابلی، کتاب راهنمای تشخیصی است که توسط اُمَنُو، یا خردمند ارشد، [[اساگیل کین آپلی]] از [[بورسیپا]]،<ref name="Stol-992">H.F.J. Horstmanshoff, Marten Stol, Cornelis Tilburg (2004), ''Magic and Rationality in Ancient Near Eastern and Graeco-Roman Medicine'', p. 99, [[Brill Publishers]], {{ISBN|90-04-13666-5}}.</ref> در زمان پادشاهی بابلی [[اداد اپلا ایدینا]] (۱۰۶۹–۱۰۴۶ قبل از میلاد مسیح) نوشته شده است.<ref name="Stol-99">H.F.J. Horstmanshoff, Marten Stol, Cornelis Tilburg (2004), ''Magic and Rationality in Ancient Near Eastern and Graeco-Roman Medicine'', p. 99, [[Brill Publishers]], {{ISBN|90-04-13666-5}}.</ref>

همراه با [[طب مصر باستان|طب معاصر مصر]]، بابلی‌ها مفاهیم [[تشخیص پزشکی]]، [[پیش‌آگهی|پیش آگهی]]، [[معاینه بالینی]]، [[تنقیه]]،<ref>H.F.J. Horstmanshoff, Marten Stol, Cornelis Tilburg (2004), ''Magic and Rationality in Ancient Near Eastern and Graeco-Roman Medicine'', pp. 97–98, [[Brill Publishers]], {{ISBN|90-04-13666-5}}.</ref> و [[نسخه پزشک|نسخه‌نویسی]] را معرفی کردند. علاوه بر این، کتاب ''راهنمای تشخیصی'' روش‌های درمانی و علت‌شناسی و استفاده از تجربه‌گرایی، منطق و عقلانیت را در تشخیص، پیش آگهی و درمان معرفی کرد.<ref>H.F.J. Horstmanshoff, Marten Stol, Cornelis Tilburg (2004), ''Magic and Rationality in Ancient Near Eastern and Graeco-Roman Medicine'', pp. 97–98, [[Brill Publishers]], {{ISBN|90-04-13666-5}}.</ref>

=== فناوری ===
مردم بین‌النهرین فناوری‌های بسیاری از جمله فلزکاری و مس، ساخت شیشه و چراغ، پارچه بافی، کنترل سیلاب، ذخیره آب و آبیاری را اختراع کردند. آنها همچنین یکی از اولین جوامع [[عصر برنز]] در جهان بودند. آنها از مس، برنز و طلا توسعه پیدا کرده و به آهن رسیدند. کاخ‌ها با صدها کیلوگرم از این فلزات بسیار گران‌قیمت تزئین شده بودند. همچنین از مس، برنز و آهن برای ساخت زره و همچنین سلاح‌های مختلف مانند شمشیر، خنجر، نیزه و گرز استفاده می‌شد.

بر اساس یک فرضیه اخیر، [[پیچ ارشمیدس]] ممکن است توسط [[سناخریب]]، پادشاه آشور، برای سیستم‌های آبی [[باغ‌های معلق بابل]] و [[نینوا]] در قرن هفتم قبل از میلاد استفاده شده باشد، اگرچه تصور عمده بر این است که پیچ ارشمیدس یک اختراع یونانی در دوران بعد است.<ref>Stephanie Dalley and [[John Peter Oleson]] (January 2003). "Sennacherib, Archimedes, and the Water Screw: The Context of Invention in the Ancient World", ''Technology and Culture'' '''44''' (1).</ref> بعدها در دوره اشکانیان یا ساسانیان [[پیل بغداد|باتری بغداد]] که احتمالاً اولین باتری جهان بود در بین‌النهرین ساخته شد.<ref name="BBC2">{{Citation|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4450052.stm|last=Twist|first=Jo|title=Open media to connect communities|work=BBC News|date=20 November 2005|access-date=6 August 2007|archive-date=17 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190517132329/http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4450052.stm|url-status=live}}</ref>

== جستارهای وابسته ==
* [[ادیان میانرودان باستان]]
* [[ماوراءالنهر]]
* [[نیا-فراتی]]
* [[تمدن زاگرس رافدین]]

== منابع ==
{{پانویس|۲}}

== پیوند به بیرون ==
{{Commons category|Mesopotamia}}
{{Wikivoyage|Ancient Mesopotamia}}
{{Wikivoyage|Mesopotamia (Region)}}
* [https://www.worldhistory.org/Mesopotamia/ Ancient Mesopotamia] – timeline, definition, and articles at World History Encyclopedia
* [http://www.mesopotamia.co.uk/ Mesopotamia] – introduction to Mesopotamia from the [[British Museum]]
* [https://web.archive.org/web/20070721235759/http://fax.libs.uga.edu/DS49xB8x1920/ ''By Nile and Tigris, a narrative of journeys in Egypt and Mesopotamia on behalf of the British museum between the years 1886 and 1913''], by Sir E. A. [[Wallis Budge]], 1920 (a searchable facsimile at the University of Georgia Libraries; [[DjVu]] & [https://web.archive.org/web/20081121055457/http://fax.libs.uga.edu/DS49xB8x1920/1f layered PDF] format)
* [http://fax.libs.uga.edu/DS69x5xH236M/ ''Mesopotamian Archaeology''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050215054649/http://fax.libs.uga.edu/DS69x5xH236M/ |date=15 February 2005}}, by Percy S. P. Handcock, 1912 (a searchable facsimile at the University of Georgia Libraries; [[DjVu]] & {{cite web |url= http://fax.libs.uga.edu/DS69x5xH236M/1f/mesopotamian_archaeology.pdf |title= layered PDF format |access-date= 19 September 2005 |archive-date= 7 October 2005 |archive-url= https://web.archive.org/web/20051007220405/http://fax.libs.uga.edu/DS69x5xH236M/1f/mesopotamian_archaeology.pdf |url-status= dead}} {{small|(12.8&nbsp;MB)}})
{{میان‌رودان باستان}}
{{شهرهای باستانی میان‌رودان}}
{{مناطق جهان}}
{{داده‌های کتابخانه‌ای}}

[[رده:بین‌النهرین| ]]
[[رده:تاریخ باستان عراق]]
[[رده:تاریخ خاورمیانه]]
[[رده:تاریخ سوریه]]
[[رده:تاریخ عراق]]
[[رده:تاریخ غرب آسیا]]
[[رده:تمدن‌ها]]
[[رده:جغرافیای ایران]]
[[رده:جغرافیای ترکیه]]
[[رده:جغرافیای خاورمیانه]]
[[رده:جغرافیای سوریه]]
[[رده:جغرافیای عراق]]
[[رده:جغرافیای غرب آسیا]]
[[رده:جغرافیای کویت]]
[[رده:خاور نزدیک باستان]]
[[رده:خاور نزدیک]]
[[رده:خلیج فارس]]
[[رده:دریای مدیترانه]]
[[رده:سوریه باستان]]
[[رده:شام (سرزمین)]]
[[رده:غرب آسیا]]
[[رده:مدیترانه شرقی]]
[[رده:منطقه‌های تاریخی آناتولی]]
[[رده:منطقه‌های تاریخی ایران]]
[[رده:منطقه‌های تاریخی عربستان سعودی]]
[[رده:منطقه‌های تاریخی]]
[[رده:هلال حاصل‌خیز]]